Աղասի Թադևոսյան   2009-06-05

Անցած ընտրությունը շատերի համար «վերջին հույսի» ընտրություններ էին: Դատելով տեղական դիտորդական տարբեր խմբերի և քաղաքական կուսակցությունների հայտարարություններից՝ կարելի է ասել, որ այս ընտրությունները բյուրեղացրին իշխանական ներկա համակարգի իրական որակները և թաղեցին դրա բարեփոխման հետ կապված բոլոր հույսերը:

Դրա լավագույն վկայությունը հունիսի 3-ին Հայ Ազգային Կոնգրեսի տարարածած հաղորդագրությունն է, որով ընդդիմությունը հաստատում էր Հայաստանում տոտալիտար համակարգի ձևավորման և դրա դեմ օրինականության սահմաններում պայքարելու անհնարինության մասին: Նույնիսկ ընտրություններում հաղթանակած խմբավորումների` ՀՀԿ-ի և ԲՀԿ-ի  ոչ վաղ անցյալի կոալիցիոն գործընկեր ՀՅԴ-ն ընտրությունները որակեց որպես օլիգարխիկ և կրիմինալ հեղինակությունների վերահսկողությամբ իրականացված անօրինական գործընթաց: 

Կարելի է ասել, որ

Երևանի ավագանու ընտրությունները, ինչպես և սպասվում էր, ունենալու էին ջրբաժանի նշանակություն, որից հետո կամ կարող էր ստեղծվել կոմպրոմիսների ունակ քաղաքական համակարգ, կամ էլ  տրամաբանական վերջի էր հասցվելու բացարձակ մենիշխանության ձևավորման գործընթացը:

Դատելով ընդդիմության առաջնորդ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի նախընտրական շրջանի՝ նույնիսկ իշխանական շրջանակներին զարմանք պատճառող, մեղմ մարտավարությունից և իշխանությանն ուղղված երկխոսության ու համագործակցության կոչերից,

արմատական ընդդիմությունը  պատրաստ էր գնալու համագործակցության՝  խնդիր ունենալով ստեղծել նորմալ, կոմպրոնիսների պատրաստ, գործը «մարտի 1-ի» նախադեպի կրնությունը բացառող քաղաքական համակարգ:

Զուտ քաղաքական հարթությունում խնդիրը վերաբերում էր կոնկրետ պրագմատիկ խնդիրների: Մասնավորապես, վերլուծելով Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ելույթները, կարելի է ասել, որ  իշխանությանը, և անձամբ Սերժ Սարգսյանին,  առաջարկվում էր հրաժարվել միմյանց ոչնչացնելու ու մենատիրություն հաստատելու քաղաքականությունից և այդ հիմքով  լուծելի դարձնել առնվազն երևեք կարևորագույն խնդիր՝

- երկրի ներսում կոմպրոմիսների ունակ, մրցակցային քաղաքական համակարգի ձևավորում,

- արտաքին քաղաքական կարևորագույն հարցերի շուրջ իշխանություն-ընդդիմություն համակարգում կոնսենսուսի ձևավորում, ինչը հասուն քաղաքական համակարգերի ամենաբնորոշ հատկանիշներից մեկն է

- տնտեսական ճգնաժամի  պայմաններում երկիրը ներքաղաքական ցնցումներից զերծ պահելու համար երաշխիքների ապահովում:

Փաստորեն, սա այն նվազագույն հարթակն է, ինչի բացակայության պայմաներում դժվար է խոսել ոչ միայն կայացած քաղաքական համակարգի մասին, այլ՝ քաղաքակն համակարգի գոյության մասին իսկ՝ ընդհանրապես:

Թվում էր, թե իշխող համակարգը, անգամ միայն սեփական շահերով առաջնորդվելու պարագայում, զուտ ինքնապահպանման բնազդով, պետք է որ ուրախ լիներ  այս հնարավորության համար և, որպես առաջին քայլ,  Երևանում ապահովեր արդար և ազատ ընտրություններ:

Կյանքը ցույց տվեց, որ ամեն ինչ ճիշտ հաառակն է՝

Երևանի ավագանու ընտրություններն ընթացան առճակատման ու հակառակորդին ոչնչացնելու արդեն ավանդական դարձած սցենարով,  և ընտրություն կատարվեց իշխանության ու ռեսուրսների գերկենտրոնացման օգտին:

Բայց, հայտնի բան է, ցանկացած մեդալ հակառակ երեսն էլ ունի, անգամ Բորխեսի հայտնի էսսեի մեդալը («Աստծո Մեդալը»):

Եթե մի կողմ թողնենք անգամ այն հարցը, որ բացարձակ մենատիությունն ու ռեսուրսների գերկենտրոնացումը արդյունավետ չեն և սովորաբար գոյատևման կարճատև ռեսուրս ունեն, ապա այս պարագայում առաջ է գալիս տրամաբանական հաջորդ խնդիրը,

բացարձակ մենատիրությունը ենթադրում է բացարձակ պատասխանատվություն՝ թե՛ Հայաստանի ներսում (սկսած ջրի մատակարարումից ու աղբ հավաքելուց՝ վերջացրած՝ հեղափոխություններով ու հեղաշրջումներով), թե՛ արտաքինքաղաքական հարթությունում:

Այս մասին դեռ խոելու ենք, բայց հիմա անդրադառնանք ավելի կոնկրետ ու մասնավոր հետևանքներին:
Այսպես, եթե թվարկենք միայն գլոբալ քաղաքական հարցերի ոչ լրիվ ցանկը` ԼՂՀ հիմնահարց, հայ-թուրքական կնճռոտ հարաբերություններ, տնտեսական ահագնացող ճգնաժամ, ռեգիոնալ հիմնախնդիրներ, ապա պարզ է դառնում, որ ներկա իշխանական համակարգը գնում է իր առջև դրված բազմաթիվ հարցականներով այդ հավասարումը ավելի խճճելու ու իր համար անլուծելի դարձնելու ճանապարհով:

Խնդիրն այն է, որ իշխանության գերկենտրոնացումը օլիգարխիկ-կլանային որակներով բնութագրվող ներկայիս համակարգի շրջանակներում, ուզենք թե չուզենք, հանգեցնելու է այլ քաղաքական ուժերի փոշիացմանը, ձուլմանը, ոչնչացմանը կամ լավագույն դեպքում մարգինալացմանը: Իսկ սա լարելու է ներքաղաքական իրավիճակը: Համակարգայի ուժերի փոխարեն հրապարակ են գալու իրապես մարգինալները:

Ճակատագրի քամահրանքով մարգինալացման վտանգին դիմակայելու հրամայականի առջև կանգնած են երկու վաղեմի հակառակորդներ` ՀԱԿ-ը և ՀՅԴ-ն: Թե ինչպես կարող են խաչվել այս երկու ուժերի ճանապարհները՝  շատ հետաքրքիր, բայց բոլորովին այլ թեմա է, որին այսօր մանրամասն չենք անդրադառնա: Սակայն ակնհայտ է, որ մարգինալացման վտանգը շատ սուր է զգացվում ՀՅԴ ճամբարում:
Իշխանական համակարգը Գալուստ Սահակյանի շուրթերով հնչեցրեց ՀՅԴ-ին քաղաքապետարանում պաշտոններ տալու մտադրության մասին: Այն, կարծես թե,  արդեն մերժվել է ՀՅԴ ցուցակի առաջին համարի` Արծվիկ Մինասյանի,  խոսքում:Հնարավոր  է, որ

իշխանությունում զգում են միայնակ մնալու վտանգը ու դրանից դուրս գալու հեշտ ուղիներ են փնտրում, բայց ՀՅԴ-ում հավանաբար հասկանում են, որ այդ առաջարկն ընդունելը  ինքնաոչնչացման ամենակարճ ճանապարհն է: 

    
Այս առումով բնութագրական է, որ ՀՅԴ-ն նույնպես հայտարարել է, թե պատրաստ է համագործակցել բոլոր այն ուժերի հետ, որոնք ընտրությունների համակարգի ձևավորման ընդհանուր նպատակ կհետապնդեն: Ըստ Երևանի ավագանու ընտրություններում ՀՅԴ ցուցակը գլխավորող Արծվիկ Մինասյանի՝ օրակարգը հասարակությանը արդար ընտրությունների պատրաստելն է:

Ստացվում է այնպես, որ իշխանական համակարգը մերժելով կոմպրոմիսների  առաջարկը, այժմ կանգնել է խնդրի առջև` ապացուցել որ ինքը իշխանություն է:

Իսկ քաղաքական ուժերը սպառնում են հարցադրումն այլ կերպ ձևակերպել. ապացուցիր որ օլիգարխիկ ու թաղային հեղինակությունների ուժն ավելին է, քան հասարակությանը:

Ընդհանրապես, խմբակային իշխանությունը, գոնե միջնաժամկետ հեռանկարում, կարող է կենսունակ ու կայուն կինել՝ պայմանով՝ որ տիրապետում է մեծ ռեսուրսների, ու լուծելու խնդիրներն էլ սահմանափակ կարևորության են, լոկալ:

Հիմա Հայաստանում վիճակը տրամագծորեն այլ է:

 

Նախ, տնտեսական ճգնաժամի պատճառով ռեսուրսները գնալով պակասում են ու այս միտումը շարունակվելու է: Հետո, առանց տնտեսական ճգնաժամի հետ կապված գործոնների էլ պարզ էր, որ «հեշտ փողերի» հետ կապված տնտեսական մոդելը, որ ինչ-որ աշխուժացում էր ապահովում վերջին 6-7 տարիներին, արդեն սպառել է ինքն իրեն:

Վերջապես, թե՛ Հայաստանի ներսում և թե՛ Հայաստանի շուրջ իրավիճակը նկատելիորեն «կոշտանում» է, և, հնարավոր է, առանցքային որոշումներ ընդունելու մի փուլ է սկսվում:  Այնպես որ՝ «մի տաս տարի այսպես է եղել, ու մի այդքան էլ կդիմանանք» տրամաբանությունն դժվար թե ռելեվանտ լինի այսօրվա պահանջներին: