Աղասի Թադևոսյան   2009-07-05

Միգրացիայի հիմնախնդրին վերաբերող հետազոտություններից շատերում նշվում է, որ չնայած միգրացիայի գլխավոր պատճառներն են համարվում աշխատատեղերի պակասն ու ցածր աշխատավարձերը, սակայն մեծ դեր է խաղում նաև այն, որ Հայաստանը հեռանկարների ու հնարավորությունների իրացման տեսանկյունից տարեցտարի վերածվում է անհրապույր մի երկրի,

որտեղ մարդու դրսևորման ու առաջընթացի համար ավելի կարևոր է «վլաստ» ունեցող այս կամ այն ազդեցիկի ծանոթ կամ բարեկամ լինելը, քան` կրթված ու որակյալ մասնագետ:

Որակական հետազոտությունները վկայում են, որ Հայաստանից արտագաղթելու որոշում մարդիկ հաճախ կայացնում են հասարակական հարաբերություններում իրենց պարտադրված փաստացի «ոչ արտոնյալ» կարգավիճակի պատճառով: Կարելի է ասել, որ երկրում ձևավորվել է մի իրավիճակ, երբ ինչպես Երևանում, այնպես էլ մարզերում գործունեություն ծավալելու և առաջընթացի հնարավորութուն ունեն սահմանափակ թվով ընտանիքներ ու խմբեր, որոնց միավորում են խմբակային բնույթի շահերը: Այս խմբերն ինչ-ինչ ճանապարհներով իշխանության լծակներ ձեռք բերելով և ծառայեցնելով դրանք բացառապես իրենց մերձավորներին` արգելափակում են բնակչության մնացած զանգվածի համար ինչպես վարչական, այնպես այլ բնույթի ռեսուրսներից օգտվելու օրինական հնարավորություները:

Այս խմբերը բնույթով «փակ» են և կարողացել են տեղական, տարածքային ու հանրապետական մակարդակներով  իրենց ձեռքում կենտրոնացնել տնտեսական, քաղաքական ու ուժային լծակները և դրանով իսկ ապահովագրել իրենց «արտոնյալ» վիճակը` ի հակարադրություն մնացածի «ոչ արտոնյալության»: Այս պարագայում «ոչ արտոնյալ» վիճակից դուրս գալու առավել գործուն ճանապարհներից մեկը դարձել է կոռուպցիան, որը նույնպես այդ ընտանիքների ու խմբերի հարստացման և մնացած բնակչության հարստահարման ճանապարհներից մեկն է:

Արդեն 1990-ականների առաջին կեսին Հայաստանում ձևավորվեց և հետագա տարիներին կատարելագործվեց մի համակարգ, որն առաջընթացի ավելի մեծ հնարավորություններ էր ստեղծում «փակ» տիպի համար: Կարելի է ասել, որ ներկայումս ՀՀ-ում գերիշխում են բնույթով «փակ» հասարակական հարաբերությունները, որոնցում «բաց» որակներ ունեցող անձինք ու կառույցները շատ արագ օտարվում և մեկուսացվում են գործունեության համարյա բոլոր ոլորտներից: Այդ պատճառով հաջողության հասնելու առավել լայն հնարավորություններ են ստանում նրանք, ովքեր իրենց շահերը համապատասխանեցրել են «փակ» համակարգի շահերին, իսկ գործունեությունը` դրա վերարտադրությանը: Ըստ էության, Հայաստանում կարողանում են «լավ ապրել» միայն այդ մարդիկ և միայն նրանց մոտ է, որ երկրում ձևավորված իրավիճակը գնահատվում է որպես դրական ու արտագաղթելու տրամադրություններ կամ ցանկություններ չեն առաջանում:

Հասարակությունում բնույթով «փակ» հասարակական փոխհարաբերությունների խորացումը հանգեցրել է նաև այն բանին, որ սոցիալական կապիտալի նշանակությունը պահպանում ու վերարտադրում են հիմնականում «փակ» տիպի երևութները` ազգակցական, թաղային, բակային և այլ տիպի խմբակային ավանդույթները,  ստերեոտիպերն ու նորմերը: Ավելին, «փակ» խմբակային նորմերն ու ստերոտիպերը աստիճանաբար ավելի գերիշխող են դառնում սոցիալական կապիտալի այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են հանրակրթական ու բուհական կառույցները, քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային համակարգերն ու կազմակերպությունները: Վիճակն այնքան սահմանային է, որ որ կարող է կրիտիկական լինել հասարակական, պետական ու ազգային կյանքի կազմակերպման ու առաջընթացի տեսանկյունից: 

Այս հիմքով բավական անշահեկան ու ճնշված վիճակում են հայտնվել սեփական մարդկային կապիտալի զարգացման ու իրացման ձգտում ունեցող անհատները: Ձգտելով փոփոխությունների, զարգացման ու իրացման ազատ միջավայրի ձևավորման` սրանք հաճախ ենթարկվում են լուրջ դիմադրության, ճնշման ու ընդհուպ մինչև ֆիզիկական ծայրագույն վտանգավորության աստիճանի հասնող հակազդեցության:
Այս պարագայում նույնիսկ կասկածելի է դառնում «փակ» համակարգին բնորոշ սոցիալական կապիտալը հասարակական գործառության տեսանկյունից բնութագրել որպես կապիտալ ընդհանրապես, քանի որ արգելակում է կյանքի ու գործունեության բոլոր ոլորտներում մարդկանց ներդրվելու, զարգանալու և պատկերավոր ասած հավելյալ արժեք ձևավորելու հնարավորությունները, խաթարում ազատության և հավասարության սկզբունքները:

Կարելի է ասել, որ Հայաստանում սոցիալական կապիտալի խմբակային որակները բացասաբար են անդրադառնում նաև մարդկային կապիտալի կուտակման գործընթացների վրա, քանի որ ներդրվելու անբարենպաստ պայմանների պատճառով տեղի է ունենում դրա մշտական արտահոսք:
Սոցիալական կապիտալի խմբակայնության ու «փակ» որակների գերիշխանության պատճառով փաստացիորեն շատերը, որոնք կարող էին մնալ և որակյալ գործունեություն ծավալել Հայաստանում հեռանում են այստեղից, քանի որ երկրի կառավարման համակարգը հարմարացված է բացառապես «փակ» համակարգերում գործելու որակներով օժտված խմբակային աշխարհայացքի անհատներին:
Կարելի է ասել, որ երկրում «փակ» հատկանիշներով բնորոշվող սոցիալական կապիտալի գերակայությունը ուղղակիորեն ազդում է միգրացիոն գործընթացների վրա և եթե այն քանակական առումով զգալի չէ, ապա որակական առումով դրա նշանակությունը դժվար է գերագնահատել:

Միգրացիոն գործընթացների պատճառների շարքում նման որակների առկայությունը, խաթարելով մարդկային որակյալ կապիտալի կուտակողական գործընթացները, խաթարում է նաև երկրի զարգացման հեռանկարներն ընդհանրապես: