Աղասի Թադևոսյան   2009-09-28

Ընդհանրապես, երբ Հայաստանում խոսք է գնում միգրացիայից, ապա տարածված ստերեոտիպի համաձայն` դրա մասին ընդունված է խոսել ձայնի ցավալի տոնայնությամբ: Բոլորին էլ հասկանալի է, որ ակտիվ տարիքի մարդկանց արտահոսքի հետևանքով անխուսափելիորեն պետք է գրանցվեր ժողովրդագրական մի շարք կարևոր ցուցանիշների անկում:

Սակայն նկատենք նաև, որ վերջին տարիներին Հայաստանից միգրացիան գլխավորապես աշխատանքային բնույթ է ձեռք բերել և հիմնական մասը ոչ թե անվերադարձ, այլ`աշխատանքային միգրանտներն են:
Պատահական չէ, որ անցած տարի ՀՀ-ում տնտեսական ցուցանիշների, մարդկանց սոցիալական վիճակի ու գնողունակության անկման գլխավոր պատճառներից մեկը համարվում է արտասահմանից դրամական փոխանցումների ծավալների կտրուկ նվազումը: Ըստ իրականացված մի շարք հետազոտությունների՝ միգրանտների կողմից իրենց հարազատներին ուղարկված դրամական փոխանցումները էականորեն ազդում են ՀՀ տնտեսական աճի և ընդհանրապես սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշների ձևավորման վրա: Հայաստանն այն երկրներից է, որի ՀՆԱ–ի մեջ բավական մեծ է դրսից մասնավոր դրամական փոխանցումների մասնաբաժինը: Նույնիսկ պաշտոնական տվյալներով, տարբեր տարիներին այն տատանվել է 18-25 %-ի միջակայքում: Սակայն, եթե հաշվի առնենք, որ մարդկանց մի գզալի մասն էլ իր հարազատներին ու ծանոթներին գումարներ է փոխանցում ոչ պաշտոնական խողովակներով, ապա վստահորեն կարելի է ասել, որ դրանց ծավալներն իրականում ավելին են:

Այսինքն, միանշանակ չի կարելի միգրացիան լրիվ բացասական կամ դրական գնահատել, քանի որ դրա հետևանքները երկակի են: 

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ միգրանտների ուղարկած դրամական փոխանցումները զգալի դեր են կատարում նրանց ընտանիքների ինչպես առաջնային պահանջմունքների այնպես էլ, ընդհանուր կենսամակարդակի բարձրացման, կրթական ու առողջապահական խնդիրների լուծման գործում:  Հատկանշական է, որ եթե Հայաստանը համեմատենք աշխարհում դրամական փոխանցումներ ստացող առաջատար հնգյակի՝ Հնդկաստանի, Չինաստանի, Ֆիլիպինների, Մեքսիկայի ու ֆրասիայի հետ, ապա մեկ շնչի հաշվով փոխանցումների ծավալով մեր ցուցանիշը գերազանցում է այդ երկրներին շուրջ 3 անգամ: Սա նշանակում է, որ Հայաստան ուղարկվող դրամական փոխանցումները առանցքային նշանակություն ունեն մարդկանց կենսամակարդակի ու աղքատության հաղթահարման գործում: Կարելի է ասել, որ միգրացիան ըստ էության դարձել է տնտեսական քաղաքականության ու կառավարման բացերը քողարկող մի այնպիսի միջոց, որի շնորհիվ մարդիկ փաստացիորեն իրենց վրա են վերցրել պետական կառավարման հնարավոր բացասական հետևանքների վերացման գործը: Եվ չնայած միգրացիայի վերաբերյալ գոյություն ունեցող ձևավորված կարծիքի այն դիտվում է հիմնականում որպես բացասական երևույթ, սակայն այն առայժմ դրական դեր է կատարում թեկուզ այն առումով, որ գոնե շատ ընտանիքների թույլ է տալիս ունենալ բավարար կենսամակարդակ, իսկ պետությանը` ապահովել տնտեսական աճի դրական ցուցանիշներ:  

Վերջերս Հայաստան վերադարձած միգրանտներին վերաբերող որակական հետազոտությունների նյութերին ծանոթանալիս նկատեցի առաջին հայացքից սովորական թվացող մի փաստ: Հայաստան վերադարձածներից շատերը շատ կարճ ժամանակ անց, տեղում չգտնելով իրենց ներուժի իրացման համար նպաստավոր պայմաններ ու համարժեք վարձատրություն, նորից հակվում են հեռանալու այստեղից: Դրանք հիմնականում այն մարդիկ են, ովքեր առաջին միգրացիոն փորձի արդյունքում բարձրացրել են իրենց մարդկային ներուժի որակները, ինչն ըստ էության անհնարին է եղել իրականացնել Հայաստանում:

Վերադառնալուց հետո հեռանալու տրամադրվածության ձևավորման հիմնական պատճառը դառնում է այն, որ այդ մարդիկ չեն տեսնում աճի ու առաջընթացի իրենց պահանջմունքը Հայաստանում բավարարելու հնարավորություն: Այսինքն, վստահորեն կարելի է եզրակացնել, որ մի կողմից՝ միգրացիան մարդկանց հնարավորություն է ընձեռում ապահովել իրենց ընտանիքների բարեկեցությունը, իսկ մյուս կողմից՝ այն յուրատեսակ միջոց է մարդկանց կարողությունների ու հնարավորությունների աճի տեսանկյունից:
Սա թերևս միգրացիայի ամենից կարևոր դրական կողմն է, քանի որ մարդիկ, ովքեր հայաստանի աշխատանքի շուկայի տարապատկերի ու որակի չափից դուրս սահմանափակության պատճառով հնարավորություն չեն գտնում իրացվելու ու զարգանալու, շնորհիվ Հայաստանը լքելու հնարավորության՝  կարողանում են խուսափել Հովհաննես Թումանյանի ընկերոջ` Նեսոյի ճակատագրին արժանանալուց:

Ըստ էության, սա նաև մարդկային կապիտալի ձևավորման այն ուղիներից մեկն է, որը հնարավոր չի իրականացնել Հայաստանում, քանի որ Հայաստանը, որպես պետություն, իր առջև չի դրել զարգացման այնպիսի խնդիրներ, որոնք կնպաստեն երկրի ներսում մարդու իրացման հնարավորությունների աճին: Այս համատեքստում կարելի է հանգել առաջին հայացքից տարօրինակ թվացող բայց և իրական մի հետևության` այն մարդկանց համար, ովքեր ցանկանում են իրացվել մարդկային ունակությունների այնպիսի ոլորտներում, որոնց կարևորությունը այսօրվա հայաստանյան կառավարող վերնախավի մտավոր ու մշակութային դիապազոնի սահմանափակության պատճառով չի գիտակցվում ու վերածվում քաղաքականության,  միգրացիան հնարավորություն է: 

Եվ եթե չլիներ Հայաստանը լքելու հնարավորությունը, ապա վստահաբար կարելի է ասել, որ Հայաստանի մարդկային ներուժի որակները այսօրվա մակարդակից շատ ավելի ցածր կլինեին: Այս առումով հատկանշական է, որ ըստ գրանցված հետազոտական տվյալների՝ միգրանտների 2/3-ը Հայաստանից դուրս ձեռք բերված փորձը դրական է գնահատում, իսկ միգրանտների 40 %-ն էլ գտնում է, որ այն մեծացրել է աշխատանքի շուկայում իր պահանջվածության աստիճանը: Նույնիսկ նրանք, ովքեր դժգոհ են հայաստանյան շուկայից, գտնում են որ միգրացիայի արդյունքում իրենք շահել են, քանի որ աճել են իրենց մրցունակության և ադապտատիվ կարողությունները:

Բացի տնտեսական ու մասնագիտական ոլորտներում ունեցած ձեռբերումներից, մեծ կարևորություն է տրվում նաև մշակութային դիապազոնի ու արտասահմանում ձեռք բերված սոցիալական կապերի ընդլայնման հանգամանքին, ինչը շատերն ավելի են գնահատում, քան զուտ նյութական արդյունքները: Նկատենք, որ շնորհիվ այդ կապերի ոմանք ոչ միայն իրենց, այլ նաև ծանոթների ու հարազատների համար դառնում են հաջող աշխատանքի երաշխավորներ:  

Իհարկե միգրացիայի հիմնախնդիրը շատ խորը և բազմազան տեսանկյուններ ունի, որոնցից առավել կարևորներից մեկը կապվում է ժողովրդագրական անվտանգության խնդիրների հետ, սակայն այնպիսի թափթփված երկրում, ինչպիսին Հայաստանն է, ուր միգրացիայի հիմնախնդիրը ամենաաչքաթող արվածներից է, կարևոր է հասկանալ, որ միգրացիան նաև հնարավորություն է և ճիշտ մոտեցումների որդեգրման դեպքում հնարավոր է նաև դրանից մեծ օգուտներ քաղել: